Analiza kamienia nazębnego pozwoliła naukowcom z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu odtworzyć część diety i zwyczajów żywieniowych mieszkańców miasta sprzed około 200 lat. Zachowane w zmineralizowanych złogach mikroszczątki roślin, skrobi i fitolitów dostarczyły informacji nie tylko o jadłospisie dawnych Wrocławian, lecz także o zmianach w sposobie produkcji i przetwarzania żywności oraz ich możliwym wpływie na stan uzębienia. Co kamień nazębny może powiedzieć o zdrowiu jamy ustnej i warunkach życia mieszkańców Wrocławia sprzed dwóch stuleci?
-
Kamień nazębny zachował mikroskopijne pozostałości pożywienia, które pozwoliły odtworzyć elementy diety dawnych mieszkańców Wrocławia.
-
W materiale znaleziono między innymi ślady skrobi, fitolitów, kukurydzy oraz roślin należących do rodzin pieprzowatych i psiankowatych.
-
Analiza wskazuje na obecność produktów związanych z rozwojem handlu zamorskiego oraz rozpowszechnianiem się nowych składników diety, w tym kukurydzy i ziemniaków.
-
Z perspektywy stomatologicznej istotne znaczenie mogła mieć różnica między dietą opartą na jasnej, oczyszczonej mące a spożywaniem ciemniejszego pieczywa zawierającego otręby i drobiny mineralne.
Kamień nazębny jako źródło informacji o diecie
Informacje dotyczące sposobu odżywiania mieszkańców Wrocławia sprzed około 200 lat udało się uzyskać dzięki analizie kamienia nazębnego. Zmineralizowana płytka nazębna może działać jak swoiste archiwum mikroskopijnych pozostałości pokarmów spożywanych przez człowieka.
W materiale zachowanym na powierzchni zębów naukowcy zidentyfikowali między innymi drobiny skrobi oraz fitolity. Te ostatnie można określić jako mikroskopijne „odciski palców” roślin. Powstają z krzemionki odkładanej w tkankach roślinnych i mogą zachowywać charakterystyczną strukturę nawet po rozkładzie samej rośliny.
Dzięki analizie takich mikroskopijnych pozostałości możliwe jest odtworzenie części jadłospisu osób żyjących w przeszłości. W przypadku mieszkańców dawnego Wrocławia kamień nazębny stał się więc źródłem informacji, których nie można byłoby uzyskać wyłącznie na podstawie tradycyjnych źródeł historycznych.
Słaba higiena jamy ustnej stworzyła materiał dla współczesnych badaczy
Doktor Paweł Dąbrowski zwrócił uwagę na paradoksalny aspekt badań. Powstawaniu kamienia nazębnego sprzyjała słaba higiena jamy ustnej, a niedostateczna dbałość dawnych mieszkańców Wrocławia o stan uzębienia sprawiła, że współcześni naukowcy uzyskali cenny materiał do badań nad ich stylem życia.
Zmineralizowane złogi mogły przez dziesięciolecia, a nawet stulecia zachować mikroskopijne pozostałości pokarmów. Dzięki temu analiza stomatologiczna materiału archeologicznego pozwala obecnie spojrzeć na historię miasta z perspektywy codziennego życia jego mieszkańców.
Dla współczesnej stomatologii interesujący jest również fakt, że analiza kamienia nazębnego może dostarczać informacji wykraczających poza samą ocenę higieny jamy ustnej. W materiale tym mogą przetrwać ślady związane z dietą, co pozwala łączyć dane archeologiczne, antropologiczne i stomatologiczne.
Kukurydza jako ślad rozwoju handlu zamorskiego
Szczególnie interesujące okazały się mikroskopijne ślady kukurydzy. Roślina ta pochodzi z Nowego Świata, dlatego jej obecność w materiale pochodzącym od mieszkańców Wrocławia sprzed około 200 lat ma znaczenie również w kontekście historii handlu i dostępności produktów spożywczych.
„Jej obecność pokazuje, że również przeciętni mieszkańcy Wrocławia mieli dostęp do artykułów trafiających do miasta dzięki rozwojowi handlu zamorskiego” – ocenili naukowcy.
Wynik ten wskazuje, że produkty pochodzące z odległych regionów świata mogły trafiać do codziennego jadłospisu szerszych grup społecznych, a nie wyłącznie do najbardziej zamożnych mieszkańców miasta. Kamień nazębny pozwolił więc uchwycić nie tylko indywidualne nawyki żywieniowe, ale także szersze przemiany gospodarcze i społeczne.
Ślady przypraw i nowych produktów spożywczych
W analizowanym materiale zachowały się również mikroszczątki roślin należących do rodzin pieprzowatych i psiankowatych. Ich obecność może być związana między innymi ze stosowaniem przypraw oraz pojawianiem się w jadłospisie nowych produktów spożywczych.
Do roślin należących do rodziny psiankowatych zaliczają się między innymi ziemniaki, które wraz z upływem czasu stały się jednym z istotnych składników europejskiej diety. Wyniki analizy wskazują zatem na stopniowe poszerzanie się dostępnego asortymentu produktów spożywczych i zmiany w sposobie komponowania posiłków.
Obraz uzyskany na podstawie mikroszczątków zachowanych w kamieniu nazębnym przedstawia dietę dawnych mieszkańców Wrocławia jako stosunkowo lekką i urozmaiconą. Jednocześnie analiza wskazuje na obecność zarówno produktów lokalnych, jak i składników związanych z rozwojem handlu oraz wymiany międzyregionalnej.
Śledzie bałtyckie także trafiały na stoły mieszkańców miasta
Ważnym elementem diety dawnych wrocławian były również ryby morskie, przede wszystkim śledzie bałtyckie. Jak wynika z ustaleń badaczy, sprowadzano je głównie ze Szczecina.
Choć ryby te były produktem transportowanym z odległych terenów i mogły być postrzegane jako towar bardziej wartościowy, analiza wskazuje, że nie trafiały wyłącznie na stoły najzamożniejszych mieszkańców Wrocławia. Ich obecność w diecie była szersza, co może świadczyć o rozwiniętych szlakach dystrybucji żywności i dostępności produktów pochodzących spoza bezpośredniego otoczenia miasta.
Jaśniejsza mąka niekoniecznie oznaczała korzystniejszą dietę dla uzębienia
Z punktu widzenia stomatologii szczególnie interesujące są ustalenia dotyczące rodzaju pieczywa spożywanego przez poszczególne grupy społeczne. Wraz z rozwojem technik mielenia i oczyszczania zbóż żywność stawała się stopniowo bardziej przetworzona.
„U progu industrializacji żywność stopniowo stawała się coraz silniej przetworzona. Wraz z rozwojem technik mielenia i oczyszczania zbóż część mieszkańców mogła pozwolić sobie na pieczywo wypiekane z jaśniejszej, dokładniej oczyszczonej mąki. Była ona droższa i postrzegana jako produkt wyższej jakości. Lecz ze stomatologicznego punktu widzenia niekoniecznie dieta na bazie takiej mąki była korzystniejsza” – wyjaśnił doktor Paweł Dąbrowski.
Mniej zamożni mieszkańcy częściej spożywali ciemniejsze pieczywo przygotowywane z tańszej i mniej oczyszczonej mąki. Zboże mielono wówczas w kamiennych żarnach, dlatego pieczywo mogło zawierać fragmenty otrąb, a także drobiny mineralne pochodzące z urządzeń wykorzystywanych do mielenia.
Mechaniczne ścieranie zębów a ryzyko próchnicy
Według naukowców taki sposób odżywiania mógł wpływać na stan uzębienia. Obecność twardszych cząstek w pieczywie oraz większa zawartość otrąb mogły zwiększać mechaniczne ścieranie zębów.
Zjawisko to mogło mieć jednocześnie potencjalny efekt ograniczający rozwój zmian próchnicowych na powierzchniach żujących koron zębów. Mechaniczne ścieranie mogło usuwać część struktur szkliwa, w których rozwijały się ubytki próchnicowe.
Nie oznacza to jednak, że większe ścieranie tkanek zęba należy traktować jako korzystne zjawisko kliniczne. Z perspektywy współczesnej stomatologii nadmierne starcie zębów może prowadzić do istotnych konsekwencji dla funkcji układu stomatognatycznego. Wnioski dotyczące dawnych mieszkańców Wrocławia należy zatem interpretować przede wszystkim jako próbę odtworzenia zależności między dietą, właściwościami spożywanej żywności i stanem uzębienia w określonym kontekście historycznym.
Badania na cmentarzysku przy Bulwarach Książęcych
Badania przeprowadzono na rozległym, wielowarstwowym cmentarzysku odkrytym po likwidacji dawnego Wojewódzkiego Szpitala imienia Józefa Babińskiego. Stanowisko archeologiczne zostało ujawnione podczas prac budowlanych prowadzonych na Bulwarach Książęcych we Wrocławiu.
Materiał pochodzący ze szczątków dawnych mieszkańców miasta umożliwił naukowcom analizę mikroskopijnych pozostałości zachowanych w kamieniu nazębnym. Dzięki połączeniu metod stosowanych w badaniach archeologicznych i analizie stomatologicznej możliwe stało się odtworzenie części informacji dotyczących diety oraz warunków życia mieszkańców Wrocławia sprzed około dwóch stuleci.
Kamień nazębny jako źródło wiedzy o zdrowiu dawnych populacji
Wyniki badań pokazują, że kamień nazębny może być cennym materiałem nie tylko dla archeologii, ale również dla badań nad historią zdrowia populacji. Zachowane w nim mikroszczątki żywności pozwalają rekonstruować zmiany w diecie, a pośrednio także analizować ich potencjalne związki ze stanem uzębienia.
W przypadku dawnych mieszkańców Wrocławia analiza ujawniła obecność produktów związanych z handlem zamorskim, ślady roślin wykorzystywanych jako przyprawy oraz składników, które stopniowo pojawiały się w europejskim jadłospisie. Jednocześnie dane dotyczące rodzaju spożywanego pieczywa wskazują na możliwy związek między sposobem przetwarzania zbóż, właściwościami mechanicznymi pokarmu a stopniem starcia koron zębów.
Dla współczesnych lekarzy dentystów jest to przykład interdyscyplinarnego podejścia do badań nad zdrowiem jamy ustnej. Analiza materiału stomatologicznego pochodzącego ze stanowisk archeologicznych pozwala odtworzyć nie tylko historię chorób zębów, lecz także szerszy kontekst środowiskowy, społeczny i żywieniowy, w którym funkcjonowały dawne populacje.
Kamień nazębny a dieta
Więcej ciekawych artykułów w "Nowy Gabinet Stomatologiczny" – zamów prenumeratę lub kup prenumeratę w naszym sklepie.
